Velkomin í Kennarahúsið

Kennarasamband Íslands er með starfsemi sína í gamla Kennaraskólanum, Kennarahúsinu við Laufásveg. Húsið hefur verið lagfært og endurbyggt og er í því góð aðstaða fyrir daglegt starf sambandsins stjórnir, ráð og nefndir og allan þann fjölda áhugasamra félagsmanna sem leggja starfi sambandsins lið. Á liðnum árum hafa margir sýnt áhuga á að eignast þetta virðulega gamla hús og koma því á ný til vegs og virðingar. Þrátt fyrir að ríkisstjórnir fyrr og síðar hafi sýnt húsinu lítinn áhuga og ekki séð sér fært að veita fjármagni til viðhalds á því vildi þó engin þeirra sleppa af því hendi fyrr en ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar ákvað í febrúar 1989 að gefa kennarasamtökunum í landinu húsið í tilefni þess að þá voru 100 ár liðin frá stofnun fyrsta kennarafélagsins.

Af ýmsum orsökum sem hér verða ekki raktar ákvað HÍK að afþakka gjöf ríkisstjórnarinnar. Kennarasamband Íslands (eldra) ákvað hins vegar að þiggja gjöfina þegar lausn fannst á deilu sem risið hafði vegna skilgreiningar á lóð umhverfis húsið. Gerður var lóðarsamningur til 50 ára við Landspítalann.

Í lok apríl 1991 þegar deila þessi var til lykta leidd var gengið frá afsali og það undirritað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar af þáverandi menntamálaráðherra Svavari Gestssyni og þáverandi fjármálaráðherra Ólafi Ragnari Grímssyni.

Gamli Kennaraskólinn - Kennarahúsið - hefur mikið menningarlegt og sögulegt gildi, bæði almennt og fyrir kennarastéttina sérstaklega. Húsið var í upphafi byggt til að hýsa kennaramenntun í landinu. Stór hluti félagsmanna hefur hlotið menntun sína í þessu húsi og á þaðan ógleymanlegar minningar.

Þetta virðulega og merkilega hús hefur ekki glatað hlutverki sínu. Það heldur áfram að vera hús kennarastéttarinnar þar sem allir kennarar hafa greiðan aðgang, hvort sem þeir starfa í stórum skólum eða litlum, í borginni, í sveit eða við sjó, hvort sem nemendur þeirra eru börn eða unglingar og hvert sem sérsvið þeirra kann að vera.

Kennaraskólahúsið

Með lögum frá Alþingi var samþykkt árið 1907 að stofna kennaraskóla í Reykjavík. Reykjavíkurbær gaf sex hundruð ferfaðma lóð undir skólann sunnan í Skólavörðuhæðinni norðan og austan Laufásvegar. Ekki voru allir ánægðir með staðsetninguna; hún þótti afskekkt og langt frá aðalbyggð bæjarins. „Skólavörðuholtið allt sunnan Skólavörðustígs og austan Bergstaðastrætis var óbyggt, ein stórgrýtisurð sem oft var ill yfirferðar“, segir Freysteinn Gunnarsson í bók sinni um Kennaraskólann. Þarna í urðinni var skólahúsið reist sumarið 1908.

Einar Erlendsson húsameistari ríkisins teiknaði bygginguna en yfirsmiður var Steingrímur Guðmundsson.

Húsið var járnklætt timburhús 31x15,5 alin að stærð, tvílyft og kjallari undir. Í kjallaranum sem allur var ofanjarðar, var baðherbergi, geymsla og miðstöðvarherbergi. Á annarri hæð voru þrjár kennslustofur og kennarastofa og á þriðju hæð kennslustofa, geymsla fyrir kennsluáhöld og íbúð skólastjóra. Þessi hýbýlaskipan hélst að mestu leyti þar til húsið var endurbyggt í núverandi mynd.

Heldur var fátt um þægindi nútímans í húsinu fyrstu árin. Þó var miðstöðvarhitun þar frá upphafi. Fyrsta veturinn varð að bera vatn í skólann því vatnsveita kom ekki í bæinn fyrr en haustið 1909. Vatnssalerni kom ekki í húsið fyrr en 1915 og urðu þeir sem þar dvöldu að notast við útikamar sem stóð sunnan við skólahúsið. Fyrstu tvö árin var steinolía notuð til ljósa en gasljós tóku við þegar gasstöðin var fullgerð 1910. Það var ekki fyrr en 1923 sem nemendur Kennaraskólans fóru að stunda nám sitt við rafmagnsljós.

Fjárframlög til viðhalds og viðgerða á Kennaraskólahúsinu voru löngum skorin við nögl. Þó fóru fram á því allmiklia endurbætur 1929 og 1930. Þá var íbúð skólastjóra endurbætt mikið, herbergjaskipan breytt til batnaðar og sett baðherbergi sem ekki hafði verið áður. Öll gólf voru dúklögð en höfðu áður verið trégólf. Skólastofur og kennarastofa sem áður höfðu verið panelklæddar voru þiljaðar upp á nýtt með krossviði. Rifinn var milliveggur milli tveggja kennslustofa á miðhæðinni og sett lausarúm þannig að á eftir var hægt að gera einn sal úr kennslustofunum þremur sem á hæðinni voru.

„Allar voru þessar viðgerðir gerðar af myndarskap og yfirleitt ekki til sparað,“ segir Freysteinn Gunnarsson í fyrrnefndri bók sinni um skólann.

Eftir þetta var litlu kostað til viðhalds og endurbóta á húsinu og eftir að starfsemi Kennaraskólans var flutt úr því að mestu leyti árið 1962 má segja að það hafi verið í niðurníðslu. Þó var reynt að gæta þess að það skemmdist ekki af veðrum og vindum, til dæmis kom jafnan mikið vatn í kjallarann í rigningum og leysingum og þurfti að gæta þess að þurrka það upp ef ekki átti að hljótast af stórfellt tjón.

Endurbygging í anda húsfriðunar

Þegar Kennarasambandið (eldra) ákvað að þiggja gamla Kennaraskólann var ljóst að framundan var mikið verk og vandasamt. Ætlunin var frá upphafi að starfsemi sambandsins yrði flutt í húsið, en þar sem það var friðað að ytra útliti mátti ekki breyta því að ráði. Fljótlega kom upp sú hugmynd að hafa skrifstofur sambandsins á tveimur aðalhæðum hússins. Í kjallara skyldi vera fundarsalur en í risi setustofa. Til þess vandasama verkefnis að teikna húsið á nýjan leik og skipuleggja það að innan var fenginn Páll V. Bjarnason arkitekt. Framkvæmdir við endurbyggingu hússins að utan hófust í september 1991 og kom þá í ljós, þegar járnklæðning var fjarlægð, að húsið var ekki eins illa farið og margir höfðu óttast.

Burðarviðir og timburklæðning voru óskemmd nema á austurgafli. Nokkrir gluggar voru endurnýjaðir og nýtt gler og glerkarmar settir í alla glugga. Á fyrstu hæð var bætt við gluggum, einum á hvorn gafl.

Nokkrar breytingar voru gerðar á húsinu að utan, eftir samþykkt Húsfriðunarnefndar. Aðalinngangur var fluttur frá vesturgafli yfir á norðurhlið og lyft var þaki á útbyggingu á norðurhliðinni, þar sem ætlunin er að setja lyftu til að auðvelda aðgang fatlaðra að húsinu.

Í ljós kom þegar framkvæmdir hófust og grafið var frá austur- og norðurhlið hússins, að ekki var steyptur sökkull undir kjallaranum. Sökklar voru því steyptir og gengið frá jarðvatnslögn. Þannig var steyptur sökkull undir húsið áttatíu árum eftir að það reis af grunni.

Skólastofur að mestu óbreyttar

Innanhúss hafa verið gerðar nokkrar breytingar, en þó þannig að komið var til móts við óskir Húsfriðunarnefndar. Þannig var upphaflega áætlunin að breyta fyrirkomulagi stiga í húsinu, en fallið var frá því; þeir eru því óbreyttir frá því sem var. Innveggir voru klæddir gifsplötum, en panell í stigagangi var látinn halda sér. Til þess að reyna að halda skólastofum að sem mestu leyti óbreyttum var efri hluti veggja gerður úr gleri, þannig að ljóslega sést hvernig stofurnar voru upphaflega þótt þeim hafi, starfseminnar vegna, verið skipt niður í smærri herbergi. Mikið verk var að hreinsa gólfin til að koma þeim í upphaflegt form. Dúklagt hafði verið ofan á gamla trégólfið, en þegar gólfdúkurinn hafði verið hreinsaður í burtu kom í ljós mjög fallegur viður sem setur skemmtilegan blæ á húsið. Eins og þeir sjá sem heimsækja okkur í Kennarahúsið hefur vel til tekist með endurbygginguna. Við erum stolt af húsinu okkar og munum setja metnað okkar í að halda því eins fögru í framtíðinni eins og það er í dag.